Joxe Mari Otermin Urtizberea adiskideak Amezketarekin (Gipuzkoa) lotutako gaiak ikertzen ematen du bere denbora libre apurra. Behin, Joxe Etxeberria Garaikoetxea artzainaz hitz egin zidan. Hark Pardeluts izeneko tokian omen zeukan bere txabola, izen bereko iturritik hurbil. Jakiez eta sukaldaritzaz ari ziren batean, artzainak esan omen zion: “Euskal sukaldaritzak lehen mailako platerak edukiko ditik, baina nik aza nahiago, zezinarekin. Ez duk munduan haren pareko janik!”.

Izan ere, Amezketako azek Euskal Herriko onenen fama izan dute beti. Goieragatik eta ondoko mendiaren eraginagatik omen

Juan Ignacio Iztueta Zaldibiako historialariak honela idatzi zuen XIX. mendearen hasieran:

Zaldibiako Miranda baserriko artzainaren emazteak (oraindik bizi da) zulatuta aurkitu zituen senarrari mendira bidali nahi zizkion arto-irinez betetako zakutoak, eta, nola une hartan ez zeukan astirik haiek konpontzeko, sukaldean zoko batean zeuzkan aza-landaretxo batzuk ipini zituen zuloetan, estalki gisa. Senarrak ustekabean aurkitu zituen, mendian, zakutoak hustu zituenean. Ez nola, ez zergatik ez zekiela, beharrak aza-landare erdi zimel haiek landatzeko agindu zion artzainari, eta hala egin zuen hark, borda inguruko lurrik onenean. Beste bordetako artzainek adarra jo zioten, Aralarko gainetan azak landatzeagatik; baina, ikusirik landaretxo haietatik egundoko azaburuak sortu zirela, artzain guztiak jabetu ziren haren alde onaz, eta, ordutik aurrera, inon ez bezalako azak hazten dituzte Aralarren. Orain, Aralarko artzain batzuek 400na erreal irabazten dituzte ardiak jezten dituzten tokiaren inguruan landatzen dituzten azekin. Eskari handia izan ohi du Aralarko azak, erreka bazterrekoa baino samurragoa, mardulagoa, kizkurragoa, finagoa, urtsuagoa eta gozoagoa baita, eta, ezaugarri eder horiez gainera, aza horrek badu beste alde on bat ere: landarea landatu eta egun gutxira eratzen da azaburua, eta helduta eta jateko moduan egoten da. Gauza jakina da, noski, lur baterako ona den eguraldia txarra izan daitekeela beste baterako. Udako egunik luzeenetan, eguzkia gorenean denean, beroak zimeldu eta erre egiten ditu toki beherenetako azak; ez die burua eratzen uzten, eta hondatu egiten ditu. Aldiz, Aralarko azek orduantxe egiten dute irabazirik handiena; ederrak eta gizenak egiten dira. Lehorte-urteetan, Aralarko arroa asko aza ikusi dut nik saltzen Villafrancako ferian, libra bakoitza lau zentimoan. Aza horren hazleek, hura garesti saltzeaz gainera, badute beste abantaila handi bat: nahi beste lur dute Aralarren, baratzetzat erabiltzeko. Eta, gainera, nolako lurra? Ongarririk behar ez duena, ardien gorotzarekin eta txizarekin nahi baino gehiago ematen duena, hazia landatu eta babestu beste lanik egin gabe. Eta zer beste lan izan daiteke erakargarriagorik artzainarentzat, artaldearen lanak egindakoan ez baitu beste zer eginik, eta hain denbora laburrean? Nork sinetsi behar zuen, orain 35 urte, Aralarko gainean hain azaburu handiak haz zitezkeenik? Inork ez, nik dakidala. Beraz, hemen jarri nahi izan dut idatzita gertakari berri eta harrigarri hori, zehatz-mehatz eta garbi. Aralar hain toki gogorra eta latza izanda, nork hasi behar zuen han azak jartzen? Inori ez zitzaion horrelakorik bururatzen. Orain, ordea, non aurkitu halako baratzerik?

Artikulu osoa hemen